Het belang van schoonheid


In de BBC documentaire ‘Why Beauty Matters’ gaat de Britse cultuurfilosoof Roger Scruton in op de vraag wat het belang is van schoonheid in de kunst en in ons leven. Hij vraagt zich af of in de (post)moderne kunst het kind niet is weggegooid met het badwater door de focus van schoonheid naar originaliteit of shock value te verschuiven.
In de 20e eeuw, zo stelt Scruton, hebben kunst, architectuur en muziek de rug toegekeerd aan schoonheid, door lelijkheid tot een cultus te maken en ons zo in een geestelijke woestijn te leiden.
Met behulp van de gedachten van filosofen (van Plato tot Kant) en door te praten met kunstenaars Michael Craig-Martin en Alexander Stoddart, analyseert Scruton waar het mis ging in de kunst en houdt hij een vurig pleidooi voor het in ere herstellen van de traditionele positie van schoonheid: namelijk in het centrum van onze beschaving.
Zelfs als je het niet met Scruton eens bent, is dit een interessante documentaire die tot nadenken stemt.

Voor de geïnteresseerden: in de beschrijving onder de video is op Youtube een lijst met alle muziekfragmenten te vinden.

NB: Op vrijdag 11 mei 2012 is er een Soeterbeecksymposium in museum het Valkhof in Nijmegen nav de tentoonstelling ‘Waarom godinnen zo mooi zijn: liefde en schoonheid in de oudheid’. Deze tentoonstelling laat verschillende aspecten van liefde en schoonheid in de oude culturen van de Egyptenaren, Romeinen, Grieken en het Nabije Oosten zien. Tijdens dit symposium geeft conservator Christian Greco een inleiding op deze tentoonstelling.
Cees Leijenhorst (Universitair hoofddocent Geschiedenis van de filosofie aan de Radboud Universiteit Nijmegen) bespreekt aan de hand van deze BBC documentaire ‘Why Beauty Matters’ het belang van schoonheid voor de moderne mens.

De gekruisigde, het bovenaanzicht


Je moet maar durven als schilder: Jezus aan het kruis zo afbeelden dat je hem van boven op zijn kruin kijkt. De surrealist Salvador Dalí durfde het, in 1951 zelfs al. Het werd hem niet door iedereen in dank afgenomen. In Glasgow werd het werk eens door een fanatiekeling beschadigd: neerkijken op de Verlosser, dat doe je niet.

In de BBC-serie The Private Life of a Masterpiece worden kunstwerken buiten categorie behandeld, zoals de Zonnebloemen van Van Gogh, David van Michelangelo of Volkstelling te Bethlehem van Pieter Brueghel de Oude. Vijftig minuten voor één werk, en dus ook voor Dalí’s Christus van de Heilige Johannes van het Kruis. De ene deskundige na de andere vertelt wat zijn schilderij zo uniek maakt. Het perspectief natuurlijk, het landschap, het realistische detail (en dat voor een surrealist), enzovoort.

Tegelijkertijd is het ook een levensbeschrijving van de kunstenaar. En een schets van zijn merkwaardige positie in de kunst: zelfs een beetje te excentriek voor de club van surrealistische artiesten, waarvan de meeste niets van religie moesten hebben. En zó wars van autoriteit dat hij onverschillig de hielen likte van dictator Franco en de katholieke kerk, om zich maar aan zijn kunst te kunnen wijden in zijn geliefde Portlligat.

En van die pathetische aansteller bestaan tenminste bewegende beelden. Dat kun je van Brueghel, Michelangelo of Van Gogh niet zeggen. (49:16)

De irrelevante vragen over de beelden op Paaseiland


Waarom stellen mensen toch altijd de verkeerde, irrelevante vragen over de beelden op Paaseiland? Jacob Bronowski is een beetje geïrriteerd in The Starry Messenger. Trouwens, wat deden de Nederlandse ontdekkingsreizigers een onterechte observatie, toen ze daar op eerste paasdag 1722 voor het eerst aan land gingen. En vaak wordt de vraag gesteld: Hoe kwamen ze hier? Ze kwamen hier per ongeluk, dat is niet de vraag. De vraag is: waarom kwamen ze hier niet meer weg? Als Bronowski een beetje geïrriteerd is, is hij op zijn best.

Deel zes van The Ascent of Man gaat over sterrenkunde. Met daarin onder andere het gruwelijke verhaal over hoe Galilei Galileo niet werd gemarteld. En waar deze afleverig uiteindelijk gaat over protestanten, is de titel van deel 6 van zusterserie Civilisation: Protest and Communication.

Beide documentaires grijpen veel naar de Nederlandse geschiedenis deze keer. Onder andere Erasmus komt ter sprake. Dat is de man op wie wij zo trots zijn dat we er een universiteit naar vernoemd hebben. Maar Erasmus is niet voor niets vertrokken. Hij had niet zoveel op met Nederlanders.

Andere zaken die aan de orde komen zijn de oorsprong van het woord revolutie, en waarom het protestantisme wel moest ontstaan. En zeer actueel in deze week dat Selexyz zo zwaar in de problemen blijkt te zitten: waarom wij boeken en woorden zo belangrijk vinden in onze cultuur. Ik kan vast verklappen: dat is de schuld van Luther. Zonder het protestantisme waren die boekwinkels er helemaal niet geweest, als we Kenneth Clark mogen geloven.

Bekijk de twee documentaires via deze twee links:

Civilisation: A Personal View by Kenneth Clark, aflevering 6: Protest and Communication

The Ascent of Man, aflevering 6: The Starry Messenger

Reuzen en helden


Twee documentaires, één over een standbeeld, één over de ontstaansgeschiedenis van de wiskunde. Er zijn onderwerpen die makkelijker aan de man te brengen zijn. Toch ga ik dat proberen. Allereerst gaat het om twee afleverigen uit de prachtige historische documentaireseries van de BBC waarvan er de afgelopen zondagavonden al meer op Videovolt voorbij kwamen: Civilisation, van Kenneth Clark, en The Ascent of Man, van Jacob Bronowski. Links naar die eerdere afleveringen staan onderaan.

Het standbeeld is Michelangelo’s David. Het is een reusachtig groot beeld, want daar gaat dit programma over: reuzen en helden. Dat éne beeld vertelt veel over waar onze beschaving in die tijd voor stond. En sindsdien voor staat, denk ik. Dat gaat over heroiek, en daarmee over de overtuiging dat we alles kunnen bereiken wat we willen als we ons er maar toe zetten. Het hele Westerse denken is daarmee doordrenkt. Vergelijk dat met hoe er op het einde van de Middeleeuwen over de hele grote gebouwen werd gedacht die in Rome staan: het werk van demonen, of op zijn best natuurfenomenen, zoals bergen.

Er komen meer kunstenaars aan bod dan Michelangelo alleen, maar de meest interessante stukken van de documentaire gaan over hem. Zelfs Kenneth Clark merkt op dat er in Rafaël geen bestseller zit. Terwijl zelfs in de krabbelige tekeningen van Michelangelo nog een interessante observatie zit. Michelangelo was een extreem nieuwsgierige man. Die tekeningen zijn antwoorden op de eindeloze hoeveelheid vragen die hij steeds maar bleef stellen.

Ondertussen is Jacob Bronowski in deel 5 van The Ascent of Man ook bezig met een fascinerende vraag (merk op: de baby op de titelrol is Michelangelo’s antwoord op de vraag: hoe zit een baby in de buik van de moeder). Bronowski merkt op dat tellen van alle tijden is, maar dat geldt niet voor wiskunde. Er was een moment dat er nog geen wiskunde was. Alleen die gedachte al maakt dit programma het kijken al waard, lijkt me. Net als de observatie van Pythagoras dat getallen de taal van de natuur zijn. En passent bewijst Bronowski de Stelling van Pythagoras, met “a small game that children and mathematicians play”. Wat mijn wiskundeleraren er nooit bij vertelden is dat het belang van die stelling niet zit in het feit dat er een relatie bestaat tussen de twee rechte zijden en de schuine (inderdaad: A2 + B2 = C2). Wat het zo bijzonder maakt is dat er een bewijs werd geconstrueerd. De structuur van de natuur werd vertaald in getallen en in wetten.

(PVV-stemmers kunnen The Ascent of Man deze week overslaan, want er zitten confronterende beelden in over het oprukkende moslimrijk, en hoe de Arabische wiskunde het Westen heeft vooruit geholpen.)

Bekijk de twee documentaires via deze twee links:

Civilisation: A Personal View by Kenneth Clark, aflevering 5: The Hero as Artist

The Ascent of Man, aflevering 5: Music of the Spheres

Eerder op Videovolt uit deze series:
Week 1 Civilisation: The Skin of Our Teeth, The Ascent of Man: Lower Than the Angels
Week 2 Civilisation: The Great Thaw, The Ascent of Man: Harvest of the Season
Week 3 Civilisation: Romance and Reality, The Ascent of Man: The Grain in the Stone
Week 4 Civilisation: The Measure of All Things, The Ascent of Man: Hidden Structure

Over samurai zwaarden en de menselijke maat


Deel vier van Civilisation vertelt over Florence tijdens de Renaissance, maar eigenlijk over de kiem van alles wat onze moderne maatschappij modern maakt. Pratend over architectuur heeft Kenneth Clark het over begrippen als ‘de menselijke maat’ en ‘de maakbaarheid van de samenleving’ en de ontdekking van het individu. (Ik vul gedachteloos in: CDA, PvdA en VVD).

Een zinnetje van Clark haal ik eruit: “Alle beschavingen zijn zich bewust van waar ze vandaan komen, en dat er een toekomst volgt.” Daar zit een link met deel vier van de zusterserie The Ascent of Man van Jacob Bronowski. Pratend over een van de nare karakters uit de zestiende eeuw merkt hij op dat the ascent of man niet is gekomen door aardige mensen, maar door mensen met ‘een immense integriteit, en tenminste een beetje genialiteit’. Die twee zinnen, uit documentaires uit 1969 en 1973, die over de late Middeleeuwen gaan, zeggen misschien wel heel veel over het nu.

Dat is een reden om te kijken, maar ook het prachtige openingsshot van The Ascent of Man – waarvan ik niet wil verraden wat je ziet. En verderop in dat programma een mooi verhaal over het smeden van Japanse zwaarden: over waarom je het metaal 15 keer moet dubbelvouwen, over de rituelen die daarbij horen, en over het waarom van die rituelen.

Civilisation: A Personal View by Kenneth Clark, aflevering 4: The Measure of All Things

The Ascent of Man, aflevering 4: Hidden Structure

13e eeuwse lessen over beschaving en bankiers


Als de mensen aan het hof beschaafd zijn, is een cultuur nog geen beschaving. Wanneer wel? En moet een beschaving ontstaan in een stad, of kan dat ook ergens op een berg? Kenneth Clark denk dat laatste. Hij zegt het juist nadat hij heeft verteld dat de katholieke kerk in de dertiende eeuw is toegetreden tot het internationale bankwezen. Aanhangers van een zeer sobere kerk werden verketterd en eindigden op de brandstapel. De volgende zeven eeuwen groeide het kapitalisme uit tot zijn huidige monsterlijke proporties, zegt Clark. Het is verrassend hoe actueel de thema’s ook in dit derde deel weer zijn, gegeven dat de serie Civilisation 43 jaar geleden werd gemaakt.

Dat lijkt iets minder op te gaan bij het derde deel van de zusterserie, The Ascent of Man. Jacob Bronowski loopt dit keer gefascineerd door Inca-bouwwerken en oude kerkgebouwen. Heerlijk dat iemand eens uitlegt waarin nu precies de revolutie schuilt van architecten die de overstap maakten van ronde bogen naar puntige, gotische bogen. Opmerkelijk ook te horen dat de Romeinen niet van experimenteren hielden.
Eigenlijk is het wonderlijke bouwwerk in de laatste minuten het spannendst om naar te kijken. Maar ik vrees dat dat alleen geldt als je de rest van de aflevering ook gezien hebt.

Zoals inmiddels bekend staan de twee series op Youtube, maar kunnen ze helaas niet worden ge-embed. Bekijk ze daarom via deze links:

Civilisation: A Personal View by Kenneth Clark, aflevering 3: Romance and Reality

The Ascent of Man, aflevering 3: The Grain in the Stone

Civilisation 2 en The Ascent of Man 2


“This is where civilisation began”, zegt Jacob Bronowski in deel twee van The Ascent of Man. En omgekeerd heeft Kenneth Clark het in deel twee van Civilisation over “the ascent of western man”.

Zoals vorige week beloofd, onder de kop Twee prachtige historische documentaires: Civilisation en The Ascent of Man, staan hier vandaag opnieuw twee afleveringen uit die historische documentaireseries. De kruisverwijzing is misschien onbedoeld, maar zeker niet toevallig. Clark vertelt in Civilisation hoe de westerse beschaving zich sinds de Middeleeuwen vormde. En hij laat zien dat veranderingen in de maatschappij stuk voor stuk zijn terug te lezen in de kunst. De serie van Bronowski is daar een aanvulling op van een paar jaar later, en gaat over de duizenden jaren daarvoor.

The Ascent of Man is veruit de interessantere aflevering deze week. Zoals ik vorige week schreef merkt Clark in zijn serie op dat de Vikingen nog geen beschaving vormden. De reden die hij geeft is dat de Vikingen bij de dag leefden, en niet voor het nageslacht. Hij gaf als voorbeeld dat Vikingen alleen houten huizen bouwden, wat mij triviaal aandeed. Na het zien van het tweede deel van de serie van Bronowski snap ik dat precies, ook al gaat die over een periode grofweg achtduizend jaar eerder. Bronowski laat precies zien wat Clark bedoelde door uitgebreid te vertellen over een nomadische samenleving waarin geen ruimte is voor geschiedenis of innovatie. Een samenleving die ik me tot deze aflevering maar moeilijk kon voorstellen.

Daarna volgt het fantastisch verhaal over hoe het einde van de ijstijd het ontstaan van brood heeft mogelijk gemaakt. Waarom sikkels voor het snijden van graan noodzakelijkerwijs gekarteld zijn. En hoe de landbouw niet alleen een beter leven bracht, maar ook oorlog mogelijk maakte. Alleen al vanwege de even barbaarse als fascinerende voorganger van de polo-sport is deze film zijn uur waard. Dat barbaarse zit hem in de voorganger van de bal, maar laat ik niet teveel verklappen.

Ondertussen toont Kenneth Clark in zijn tweede deel dat de opkomst van onze moderne beschaving hand in hand ging met de opkomst van de kerk. Hij stelt zelfs dat de kerk en de beschaving misschien wel hetzelfde zijn. Daarbij zien we deze keer wel erg veel trage scènes van camera’s die langzaam langs muren van kathedralen trekken, of die inzoomen op een gebeeldhouwd detail. Op de achtergrond zingen monniken.

Het risico is dat je daardoor denkt dat ook het verhaal niet interessant is. Dat is het zeker. Het is alleen subtieler dan dat van Bronowski. Zo merkt Clark op dat in Engeland in de vijftiende eeuw twee achtereenvolgende aartsbisschoppen van Italiaanse komaf zijn. Dat zou nu niet meer geaccepteerd worden, zegt Clark in 1969, dat een hoge geestelijke, of een hoge politicus uit een ander land komt. De wereld was internationaler in de Middeleeuwen. Sindsdien zijn we nog weer wat verder van de Middeleeuwen af komen te staan, voeg ik daaraan toe.

De twee series staan op Youtube, maar kunnen helaas niet worden ge-embed. Bekijk ze daarom via deze links:

Civilisation: A Personal View by Kenneth Clark, aflevering 2: The Great Thaw

The Ascent of Man, aflevering 2: Harvest of the Season